Heroldia Królestwa Polskiego.

Urząd Heroldii Królestwa Polskiego utworzony został przy II Radzie Stanu Królestwa Polskiego na podstawie ukazu carskiego z 25.VI/7.VII.1836r. oraz art.51-55 prawa o szlachectwie tejże daty.

W założeniu prawodawcy miało ono nie tylko przywrócić szlachcie rodowej należne jej prawa, ale też umożliwić osobom zasłużonym w administracji lub wojsku uzyskanie tytułu szlachcica dziedzicznego lub osobistego. Prawo ubiegania się o szlachectwo dziedziczne przysługiwało wojskowym w służbie czynnej w stopniu oficerskim i urzędnikom sprawującym urząd cywilny IV klasy. Szlachectwo osobiste natomiast mogli nabywać wojskowi, którzy otrzymali stopień oficerski w chwili zwolnienia ze służby, a także urzędnicy państwowi X klasy. Niezależnie od posiadanej klasy czy rangi można było uzyskać każdy rodzaj szlachectwa "w drodze łaski najwyższej".

Prawo o szlachectwie zabezpieczało również tytuły posiadane pod warunkiem ich udowodnienia według kryteriów zakreślonych art.17 rzeczonego prawa. Podstawowym dowodem stanu był dyplom panującego lub Konstytucje Sejmowe nadające szlachectwo lub herb, przedstawione w oryginale lub kopii wyjętej z akt Matryki Koronnej i Litewskiej, kopii lub odpisu sporządzonego z Voluminum legum, Dziennika Praw Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Za dowód szlachectwa uważano tytuł księcia, hrabiego lub barona, o ile prawa do jego używania rozpatrzone były uprzednio przez b. Senat Królestwa Polskiego, a osoba legitymująca się lub jej przodek zostali wymienieni na Najwyższej Zatwierdzonej Liście z 1824r.Dopuszczano także jako dowody stanu dokumenty stwierdzające, że legitymujący się lub osoba, od której wywodził swoje pochodzenie, była przed r.1795 dygnitarzem koronnym, członkiem Senatu lub Izby Poselskiej, sprawowała poselstwo przy zagraniczych dworach, była odznaczona orderem Orła Białego lub Św. Stanisława bądź przed r.1775 posiadała "zupełnym prawem własności" jedną całą wieś. W tym ostatnim przypadku dowodem był wyjęty z ksiąg grodzkich i ziemskich lub Metryki Koronnej akt kupna wsi bądź jej sprzedaży, cesji, darowizny, intromisji, dekret zjazdowy, akt działów familijnych, a nawet późniejszy wyciąg z hipoteki pruskiej, o ile uwierzytelniał wcześniejsze posiadanie. Prócz tego szlachectwo mogło być uznane w razie udowodnienia, że osoba ubiegająca się o nie miała stopień oficera polskiego (od kapitana w górę)w r.1815 lub później weszła w skład wojsk Królestwa Polskiego i nie uczestniczyła w powstaniu. Przedstawione powyżej kryteria legitymacyjne zliberalizowano postanowieniem cesarskim z 9(21).XII.1839r. Dopuszczało ono jako dowód piastowanie urzędu ziemskiego (a nie tylko koronnego), a listę 51 uznanych urzędów ułożoną przez A. Walewskiego ogłosiła Heroldia w prasie. W myśl wspomnianego ukazu wystarczyło odtąd udowodnić posiadanie wsi przed r.1795 (a nie 1775), a wszelkie wątpliwości w dokumentach, czy chodzi o całą czy jej część,miano tłumaczyć na korzyść legitymującego się.

Rozpatrywanie i opiniowanie przedstawionych dowodów szlachectwa powierzono na mocy art.51-55 prawa o szlachectwie Heroldii Królestwa Polskiego utworzonej przy Radzie Stanu oraz w II instancji samej Radzie Stanu pod nadzorem namiestnika. Jednocześnie dekretem cesarskim z 25.VI.(7 VII).1836 r. zlikwidowano działający w Warszawie od 1832r. Tymczasowy Komitet do Rozpoznawania Szlachectwa, a jego akta przekazano do Heroldii Królestwa Polskiego. Ta w myśl prawa o szlachectwie miała składać się z jednego Wydziału Stałego i kilku tymczasowych tworzonych według potrzeb. W skład każdego wydziału wchodził prezydujący i trzech członków mianowanych przez namiestnika. Podstawowe obowiązki Heroldii spoczywały na Wydziale Stałym, powołanym przez namiestnika na posiedzeniu Rady Stanu z 11.(23).VII.1836r. Prezesem Heroldii mianowany został członek Rady Stanu hr. Aleksander Colonna Walewski, a członkami nadzwyczajny radca stanu hr. Ignacy Komorowski, były pułkownik Michał Sobieski i referendarz stanu Chyliczkowski, któremu powierzono funkcję dyrektora kancelarii. Organizację kancelarii Heroldii, zakres jej obowiązków i prerogatyw określała instrukcja opracowana na podstawie art.54 prawa o szlachectwie i zatwierdzona przez Radę Stanu 1.IX.1836 r.

Wydział Stały dzielił się na 3 sekcje , z których każda kierowana była przez jednego z ich członków, wyznaczonych przez prezesa Heroldii. Sekcja I rozpatrywała dowody szlachectwa dziedzicznego nabytego zarówno przed ogłoszeniem, jak i po ogłoszeniu prawa, wydawała świadectwa i przygotowywała dyplomy. Sekcja II opiniowała wnioski o przyznanie szlachectwa osobistego, układała "Herbarz" oraz prowadziła trzy rodzaje ksiąg szlacheckich: 1. księgi szlachty dziedzicznej, która posiadała szlachectwo przed ogłoszeniem prawa; 2.księgi szlachty dziedzicznej, która nabyła szlachectwo po ogłoszeniu prawa; 3. księgi szlachty osobistej. Sekcja III czuwała przede wszystkim nad prawidłowym biegiem postępowania kancelaryjnego. Przy wydziale działała też kancelaria, biuro techniczne z głównym rysownikiem odpowiadającym za wierność rysunków i kopii oraz stronę kaligraficzną wystawianych dyplomów i świadectw, biuro kontrolera ksiąg szlacheckich czuwające nad zgodnością wpisów z aktami i stanem fizycznym ksiąg oraz bibilioteka i archiwum. Posiedzenia ogólne Heroldii odbywały się trzy razy w tygodniu. Rozpatrywano i opiniowano na nich dowody szlachectwa składane przez osoby starające się o zatwierdzenie tytułu. Sprawy oddalone z powodu braku podstaw miały znaczenie orzeczeń odmownych i ostatecznych. Wnioski rozpatrzone przez Heroldię pozytywnie były wraz z protokołami jej posiedzeń i aktami dowodowymi przedstawiane do zatwierdzenia II Radzie Stanu, do której zgodnie z art.66-68 prawa o szlachectwie należało właściwe przyznanie szlachectwa.

Po likwidacji w 1841r. II Rady Stanu Królestwa Polskiego jej kompetencje, jako władzy nadrzęnej w stosunku do Heroldii, przejeło Ogólne Zgromadzenie Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu. Miało ono sprawować nadzór nad sprawami dotyczącymi legitymacji szlacheckich i tytułów honorowych (baronów, hrabiów, książąt) oraz potwierdzać szlachectwo dziedziczne.

Uzupełnieniem nowego systemu godności szlacheckiej było prawo o tytułach honorowych z 23.IX / 15.X.1840r. Mogły być one nadawane i potwierdzane tylko przez cesarza. Z dotychczasowych tytułów potwierdzenia nie wymagały jedynie te, które zostały nadane przez Aleksandra I. W pozostałych przypadkach dowody w sprawie używania tytułów honorowych składane były Heroldii. Po ich sprawdzeniu Heroldia przekazywała je z pozytywną opinią Radzie Stanu, a ta rosyjskiej Radzie Państwa do zatwierdzenia przez cesarza. W tym przypadku Heroldia spełniała tylko funkcje kontrolne i była ogniwem pośredniczącym pomiędzy cesarzem a zainteresowaną osobą. Mogła ona tylko tytuły honorowe potwierdzać, a nie zatwierdzać! Prawo o szlachectwie otwierało przed mieszkańcami Królestwa Polskiego możliwość wyjednania nobilitacji "w drodze łaski najwyższej", choć jego przepisy nie regulowały bliżej tej kwestii. Podania w tej sprawie petenci wnosili do Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, namiestnika lub samego cesarza. Wśród suplikantów byli przedstawiciele burżuazji bankierskiej, handlowej i przemysłowej, drobni urzędnicy i zawodowa inteligencja oraz szlachta niewylegtymowana z braku dowodów i funduszów na ich wyszukanie i tzw. szlachta zagraniczna posiadająca dyplomy legitymacyjne z Galicji nie honorowane w Królestwie Polskim. Podania stron rozpatrywane pod kątem "szczególnych zasług dla prawego rządu" w większości odrzucane były już przy wstępnej selekcji i tylko nieliczne kierowano do carskiego podpisu.

Heroldię zlikwidowano ukazem cesarskim 24.V/5.VI.1861r. stwierdzając, że jako "odrębny urząd w obecnych okolicznościach" jest zbyteczny. Uznano też, że okres 25 lat istnienia Heroldii był wystarczający do zebrania i przedstawienia przez szlachtę dowodów niezbędnych do jej legitymacji. Kompetencje Heroldii wraz z jej aktami przejęła III Rada Stanu Królestwa Polskiego.

W trakcie swojej 25-letniej działalności Heroldia wylegitymowała około 5300 rodzin. Na podstawie zgromadzonego materiału aktowego opublikowała drukiem Spis szlachty Królestwa Polskiego (podając w nich nazwisko, imię, imię ojca i numer zapisu w księdze szlachty) oraz dwujęzyczny Herbarz rodzin szlacheckich Królestwa Polskiego. Zawiera on alfabetyczny wykaz herbów (cz. I: A-D; cz. 2 - do litery Ja). Herbarz ten został podzielony na trzy działy: I- rodziny szlacheckie posiadające tytuły honorowe; II- rodziny należące do stanu szlacheckiego przed ogłoszeniem prawa; III- rodziny weszłe do stanu szlacheckiego po ogłoszeniu prawa. Dwa ostatnie działy zostały ułożone alfabetycznie według nazw herbów (tu opis herbu i krótkie dane o rodzinach go używających).

Weryfikacja szlachty Królestwa, która w założeniu prawodawcy miała zakończyć się w ciągu dwóch lat, wskutek wielokrotnych prolongat trwała 25 lat. W tym czasie tylko 747 osobom przyznane zostało szlachectwo nowe (nabyte i nadane), z czego połowie szlachectwo osobiste, a ponad 17 tys. szlachty dawnej uzyskało potwierdzenie stanu. Wśród tych ostatnich znalazły się przede wszystkim osoby, które posiadały wymagane prawem dokumenty lub dysponowały odpowiednim funduszem na ich wyszukanie i były zainteresowane profitami, jakie dawało udowodnione szlachectwo. Zapewniało ono im uprzewilejowany status służby wojskowej, co dla szlachty nowej wiązało się ze zwolnieniem od przymusowego zaciągu, a dla dawnej ze skróceniem służby z 15 do 10 lat i dostępem do stopni oficerskich. Dawało także preferencje w dostępie do szkół szczebla średniego w Królestwie Polskim i wyższego w Cesarstwie oraz gwarantowało wolność od kar cielesnych i okuwania w kajdany w czasie śledztwa. Liczono także na ułatwienia w znalezieniu zatrudnienia i awans w urzędach. Rachuby na korzyści płynące z posiadania szlachectwa udowodnionego, jak i emocjonalny stosunek do klejnotu szlacheckiego decydowały o podejmowaniu żmudnych i kosztowych zabiegów w celu jego potwierdzenia. W staraniach tych nie tylko uzurpatorzy, ale i część autentycznej szlachty, z braku odpowiednich dokumentów, uciekali się do fałszerstw. Za sprawą dobrze opłaconych pośredników i archiwistów przedstawiano Heroldii dokumenty, w których w zależności od potrzeb zmieniali nazwisko, datę lub z cząstkowej robiono całą wieś. Nie cała szlachta Królestwa była zainteresowana potwierdzeniem szlachectwa. Starań takich nie podejmowała ziemiańska arystokracja, która nie czuła się zagrożona w swojej pozycji społecznej, jak i ta część szlachty dobrze osiadłej, która kierując się niechęcią do obcej biurokracji, opinię sąsiadów przedkładała nad decyzję Heroldii.

Od Wojciecha Żebrowskiego, podsędka stężyckiego, odznaczonego przez króla Stanisława Augusta orderem Św. Stanisława w r.1792, z Justyny Jezierskiej synowie Klet Wojciech Ignacy (3im)ur. 27.IV.1781, dziedzica dóbr Chęciny, powiat garwoliński i Ryczyska, powiat żelechowski oraz Józef Fortunat Wincenty Ferrary Nepomucen (4im) leg.1837.)
Od Józefa Fortunata Wincentego Ferrary Nepomucena ur. 20.V1.1772, dziedzica dóbr Wujówka i Roszczep w powiecie stanisławowskim z Józefy Chrzanowskiej ich dzieci: 1. Julianna zamęż. Kobylańska; 2. Seweryn Sylwester ur. 31.XII.1807,dziedzic dóbr Roszczep, powiat stanisławowski zaślubił w Klembowie, powiat stanisławowski 9.II.1839 Petronelę Juliannę Remiszewską ur. w Lipce, powiat stanisławowski ok. 1818 zm. 10.III.1843 (córka Jerzego i Elżbiety Poświatowskiej). Tychże synowie: 1. Jan Józef Stanisław ur. w Warszawie 6.V.1840; 2. Paweł Marceli ur. Roszczep, powiat stanisławowski 15.I.1842
Źr. 1/139 s.39-46; 4/42 k.147,149; 210 k.137-139, 147-155; 429 p.2,3,5; 477 p.55